Tema 1: O ensino de linguas no presente modelo educativo, estatal e autonómico

O plurilingüismo: cultura ou economía?

O modelo educativo en España caracterízase pola falta de consenso e inestabilidade en canto ás leis educativas, posto que dende o ano 1857 promulgáronse oito leis diferentes. Actualmente, temos en vigor a LOMCE de 2013 e, parcialmente, a LOE do ano 2006. Nesta entrada, centrarémonos no papel que xogan as linguas estranxeiras nas leis vistas no Tema 1 e, sobre todo, parécenos interesante incidir nas razóns que se achegan en canto á importancia que ten aprender unha ou máis linguas estranxeiras para ver realmente se se tratan de cuestións culturais, lingüísticas e sociais ou económicas e políticas.

En 1900, no prólogo da Reforma do plan de estudos da segunda ensinanza, preséntase unha primeira razón da importancia que ten a aprendizaxe de linguas estranxeiras, alegando que é necesaria para unha vida moderna en relación con outros pobos e para acabar co illamento que vivira o país ata entón. Ademais, faise fincapé en que así se podería avanzar en ciencia e nas súas aplicacións. Na LGE de 1970, non se fai referencia á razón pola cal se deben estudar outros idiomas, pero ábrese o seu estudo obrigatorio a todo o alumnado. Pouco despois de que España entrase na Unión Europea, promulgouse en 1990 a LOGSE, na cal se establecía como primordial razón da adquisición de linguas a de construír un proxecto europeo común. Este factor foise repetindo nas sucesivas leis: na LOCE, de 2002, fálase da importancia de comunicarse noutras linguas para integrar a España no contexto europeo, na LOE, de 2006, preténdese que coas linguas estranxeiras nos abramos ao mundo exterior e, finalmente, na LOMCE, de 2013, dáselle prioridade posto que é unha consecuencia do proceso de globalización e un obxectivo para a construción dun proxecto europeo.

Como podemos ver, as linguas estranxeiras sempre tiveron un lugar nas nosas leis de educación e a primordial razón que se ofreceu para o seu estudo foi a de crear un "proxecto europeo común". Nos últimos anos, podemos comprobar como o plurilingüismo está a irromper con forza no noso contexto educativo. Cremos que é necesario distinguir neste punto os conceptos de multilingüismo e plurilingüismo, pois non son o mesmo: o multilingüismo refírese á coexistencia de varias linguas nun mesmo ámbito e nivel, sinalando a diversidade existente, mentres que o plurilingüismo supón o coñecemento en diversos graos de varias linguas por parte dunha mesma persoa ou grupo de persoas. Polo tanto, o noso país e a Unión Europea serían multilingües e unha persoa capaz de falar máis de dúas linguas sería plurilingüe.

Na nosa opinión, parece anecdótico que nun país coma España, que sempre tivo tendencias cara a uniformación e a negación das linguas minoritarias e que, nos últimos tempos, diversos sectores políticos pretenden regresar a un absolutismo do castelán, alegando que nos colexios e institutos os nenos e nenas non poden empregar este idioma, se lle estea dando tanta importancia ao plurilingüismo. Este proxecto de plurilingüismo podería ser de gran axuda e mellora para levar a cabo o recoñecemento e a apertura da diversidade lingüística e cultural do noso pais, non obstante, estamos a decantarnos polas linguas dominantes, perxudicando, aínda máis, a situación do galego, o catalán e o vasco.

Cada vez se implanta antes a ensinanza do inglés, a lingua franca da actualidade, pero faise en detrimento de outras linguas con menos prestixio. O inglés, hoxe en día, é sinónimo de éxito, de futuro, de emprego, de oportunidades, sen saber inglés non es ninguén, o que nos leva a pensar que se promulga o plurilingüismo non por razóns de interculturalidade, de coñecer outras culturas e pobos, senón para mellorar a nosa economía e empregabilidade. A LOMCE dá boa conta disto, posto que, na nosa opinión, ten unha visión xeral da educación moi mercantilista, poñendo énfase en que mellorar a educación suporá unha mellora da empregabilidade e dos postos de traballo, é dicir, da economía estatal e da situación en xeral do noso país por detrás doutros membros da Unión Europea.

Por suposto que non podemos disociar o factor económico e político dos beneficios que nos aporta a aprendizaxe de linguas estranxeiras, pero consideramos que non debemos esquecernos das outras moitas vantaxes que nos ofrecen, tanto a nivel cognitivo coma a nivel cultural e social. Existen campañas coma a seguinte realizada pola Fundación Atresmedia no Día Europeo das Linguas, que só inciden na importancia do inglés para o desenvolvemento profesional (link na imaxe). Certo é que o inglés é moi importante para o futuro, pero tamén hai outras razóns para aprender esta e outras linguas estranxeiras, non credes?

Parécenos interesante mencionar aquí un estudo realizado por Melara Gutiérrez, F. J. chamado “La enseñanza de lenguas extranjeras en la Unión Europea” na que menciona que non hai unha correlación directa entre o nivel económico dun país e a porcentaxe de linguas estranxeiras que se falan nel. As gráficas son do ano 2003, aquí vos deixo o enlace.

Se actualizamos un pouco estes datos, comprobamos que nalgúns casos si se da está correlación, por exemplo no caso de Luxemburgo, Finlandia, Dinamarca, etc. países con un PIB per cápita moi alto e nos que se falan unha maior porcentaxe de linguas estranxeiras. Por outra banda, temos países coma Reino Unido, Alemaña ou Francia, que contan con linguas dominantes na Unión Europea, e que teñen un PIB alto pero falan poucas linguas estranxeiras. Con todo, penso que esta correlación daría para un estudo moito máis amplo no que analizar o por que destos datos.

Velaquí vos deixo un gráfico cos idiomas estranxeiros falados nos países da Unión Europea no ano 2016:

Extraído de Statista

E aquí o gráfico co PIB per cápita dos países da Unión Europea no ano 2017:

Extraído de El País

Finalmente, podemos concluír que aínda que as leis promulgan e pretenden unha ensinanza de linguas estranxeiras baseada no crecemento económico e na creación dun proxecto europeo, consideramos que na práctica os docentes e centros están avogando por unha ensinanza de linguas estranxeiras baseada en proxectos que engloban a comunicación, a interculturalidade, a diversidade, a tolerancia, a inclusión, etc. que aportan uns beneficios ao alumnado máis alá que o de atopar un bo emprego no seu futuro.

Espero que vos sexa de utilidade a miña entrada, léovos nos comentarios! Saúdos!

Aquí vos deixo varios enlaces relacionados que me pareceron interesantes:

Comisión Europea (s.f.) Acerca de la política de multilingüismo. Recuperado de: https://ec.europa.eu/education/policies/multilingualism/about-multilingualism-policy_es

Melara Gutiérrez, F. J. (s.f.) La enseñanza de lenguas extranjeras en la Unión Europea. Sobre la necesidad del aprendizaje de idiomas en la actualidad. Recuperado de: http://www.uco.es/~ed1alcaj/polieduca/dmpe/grupo41.htm

Ruiz Bikandi, U. (2012) El plurilingüismo visto desde los documentos europeos: Una mirada crítica. En Didáctica de la Lengua y de la Literatura, 60, 65-76. Recuperado de: http://www.karrikiri.eus/sites/default/files/URIRUIZ.pdf